• واکسیناسیون کودکان
• جدول خلاصه
• توضیح واکسن ها
• واکسیناسیون سربازان
• عدم واکسیناسیون در موعد مقرر

زمان‌بندی کامل واکسن ها (خلاصه مرحله‌ای)

• بدون فاصله — هنگام تولد (در ساعات اول یا ≤24 ساعت):
  • BCG (داخل جلدی، یک‌بار).
  • Hepatitis B (هپاتیت B) — نوبت اول (تزریق عضلانی، تک‌دُز در بدو تولد).
  • OPV (فلج اطفال خوراکی) — نوبت صفر در بسیاری از برنامه‌های کشوری.
    این خط‌مشی‌ها در برنامه ملی واکسیناسیون ایران و دستورالعمل‌های بین‌المللی توصیه شده‌اند.
• ۲ ماهگی:
  • واکسن پنج‌گانه (Pentavalent: DTP-HepB-Hib) — نوبت 1.
  • OPV یا ترکیب OPV/IPV — نوبت 1.
  • Rotavirus — نوبت 1 .
  • PCV (پنیوموکوک کانژوگه) — نوبت 1.
• ۴ ماهگی:
  • پنج‌گانه — نوبت 2.
  • OPV/IPV — نوبت 2
  • Rotavirus — نوبت 2 (در واکسن‌های 2 یا 3 نوبته طبق نوع).
  • PCV — نوبت 2.
• ۶ ماهگی:
  • پنج‌گانه — نوبت 3.
  • OPV/IPV — نوبت 3.
  • Hepatitis B — نوبت تکمیلی (در برنامه‌های متداول، نوبت سوم در 6 ماه یا طبق نوع واکسن).
  • Influenza (فصل‌محور) — از 6 ماه به بالا سالانه در افراد واجد شرایط
• ۱۲ ماهگی (۱ سال):
  • MMR (سرخک، سرخجه، اوریون) — نوبت 1.
  • PCV — یادآور (booster) در برنامه‌های کشوری.
  • در بعضی کشورها واکسن‌های مننگوکوک یا واریسلا/واکسن‌های محلی در این سن گنجانده می‌شوند.
• ۱۸ ماهگی:
  • DTP (یا DTwP) — یادآور.
  • OPV — یادآور.
  • MMR — نوبت دوم (در برخی برنامه‌ها ۱۸ ماه یا ۴–۶ سال).
• ۴–۶ سالگی (قبل از مدرسه):
  • یادآور DTP/DTaP و OPV (بسته به تقویم کشوری).
  • یادآور MMR در برنامه‌هایی که نوبت دوم را دیرتر می‌دهند.
• نوجوانی (۱۱–۱۲ سال):
  • Tdap (یا دوز یادآور دیفتری-کزاز و تترانوس/پرتوس) معمولاً یک‌بار — محافظت در برابر کزاز/دیفتری/سیاه‌سرفه.
  • HPV (هم دختران و هم پسران؛ معمولاً شروع در 9–12 سال؛ بیشتر با برنامه 2 دوز اگر قبل از 15 سال شروع شود).
• بزرگسالی:
  • Td/Tdap هر ~۱۰ سال (یا طبق دستورالعمل کشوری و شرایط).
  • Influenza سالیانه برای همه واجد شرایط (و مخصوصاً سالمندان و بیماران مزمن).
  • واکسن‌های اختصاصی در سفر (مثلاً تب زرد، هپاتیت A)، مننژیت برای گروه‌های پرخطر، و واکسن‌های COVID-19 براساس توصیه‌های جاری

جدول زمانبندی واکسیناسیون

توضیح دربارهٔ واکسن ها(چه چیزی، نوع، مسیر، نکات)

• BCG
  • پیشگیری: سل (توبرکلوزیس) شدید در کودکان (مانند مننژیت TB).
  • نوع: واکسن زنده باکتریایی (BCG).
  • مسیر: داخل جلدی (0.05 mL در نوزادان زیر ۱ سال).
  • نکات: در بیشتر کشورها به‌محض تولد تزریق می‌شود؛ در نوزادان نارس یا وزن پایین (خصوصاً <2000 g) بعضی برنامه‌ها ممکن است زمان‌بندی را اصلاح کنند (بعضی کشورها تا 40 هفته تصحیح‌شده یا هنگام ترخیص صبر می‌کنند).
• Hepatitis B (هپاتیت B)
  • پیشگیری: عفونت هپاتیت B، مزمن‌شدن و سرطان کبد.
  • نوع: واکسن غیرفعال (آنتی‌ژن سطحی HBsAg، تزریقی).
  • مسیر: عضلانی (نوزکان: ران).
  • برنامه: نوبت اول در بدو تولد (≤24 ساعت)، نوبت‌های بعد طبق 2 و 6 ماه یا حسب واکسن ترکیبی.
  • نوزادان با وزن <2000 g یا مادر HBsAg مثبت: برنامه ویژه و گاهی نیاز به HBIG + واکسن در 12 ساعت اولیه؛ دُزهای بعدی طبق راهنمایی خاص.
• پنج‌گانه (DTP-HepB-Hib)
  • پیشگیری: دیفتری، کزاز، سیاه‌سرفه، هپاتیت B و هموفیلوس آنفلوآنزا نوع b.
  • نوع: واکسن‌های ترکیبی غیرزنده/کانژوگه (بسته به برند).
  • مسیر: عضلانی، سه‌دوز اولیه در 2،4،6 ماه و یادآور در 18 ماه/4–6 سال طبق تقویم.
• فلج اطفال (OPV / IPV)
  • پیشگیری: پولیومیلیت.
  • نوع: OPV = ویروس زنده ضعیف‌شده (خوراکی)؛ IPV = ویروس غیرفعال‌شده (تزریقی).
  • برنامه: در بسیاری از کشورها ترکیبی از OPV و IPV استفاده می‌شود؛ دوز صفر در بدو تولد و دوزها در 2،4،6 ماه و یادآورها.
• Rotavirus
  • پیشگیری: اسهال شدید ناشی از روتاویروس در شیرخواران.
  • نوع: واکسن خوراکی (زنده ضعیف‌شده).
  • برنامه: دو یا سه نوبت در 6–24 هفته ابتدایی طبق نوع واکسن؛ شروع و پایان در سن‌های تعیین‌شده مهم است.
• PCV (Pneumococcal conjugate vaccine)
  • پیشگیری: پنومونی، مننژیت و سپسیس ناشی از استرپتوکوک پنومونیه.
  • نوع: واکسن کانژوگه.
  • برنامه: معمولاً 3 نوبت در 2،4،6 ماه و یک یادآور در 12 ماه یا طبق تقویم ملی
• MMR (Measles-Mumps-Rubella)
  • پیشگیری: سرخک، اوریون، سرخجه.
  • نوع: واکسن زنده ضعیف‌شده (تزریق زیرجلدی/SC).
  • برنامه: نوبت اول اغلب 12–15 ماه، نوبت دوم در 15–18 ماه یا 4–6 سال در کشورهای مختلف. تزریق MMR در افراد باردار ممنوع است (واکسن زنده)
• HPV
  • پیشگیری: انواع پاپیلومای ویروس انسانی — مرتبط با سرطان دهانه رحم و سایر سرطان‌ها.
  • برنامه: شروع در 9–12 سال؛ اگر قبل از 15 سال شروع شود معمولاً ۲ دُز (0 و 6–12 ماه) کافی است، در ≥15 سال یا افراد نقص ایمنی ۳ دُز نیاز است.
• Influenza (آنفلوآنزا)
  • هر سال یک‌بار برای همه افراد واجد شرایط؛ کودکان 6 ماه به بالا. در بارداری و بیماران مزمن اهمیت ویژه دارد.
• COVID-19
  • برنامه و گروه‌های هدفِ توصیه‌شده براساس کشور و زمان تغییر می‌کند؛ در بسیاری از کشورها واکسن‌های بروز‌شدهٔ فصلی برای بزرگسالان، افراد ≥65 سال و افراد پرخطر توصیه می‌شود و برنامهٔ کودکان بسته به سیاست ملی متفاوت است

نکات مهم بالینی و عملی

• آیا واکسن‌ها را می‌توان هم‌زمان تزریق کرد؟
  معمولاً بله — بسیاری از واکسن‌ها را می‌توان در یک جلسه (در محل‌های مختلف تزریق) تجویز کرد. استثنا: اگر دو واکسن زنده تزریق نشدند در همان روز، باید بین آن‌ها حداقل ۴ هفته فاصله گذاشت.
• نوزاد نارس / وزن پایین:
  • HepB: همه نوزادان باید در بدو تولد واکسن هپاتیت B دریافت کنند، اما در نوزادان با وزن <2000 g و مادر HBsAg مثبت برنامهٔ ویژه و پیگیری سطح آنتی‌بادی لازم است. در برخی سیستم‌ها دوز «بدنیا» برای نوزادان خیلی کم‌وزن به‌عنوان دوز محاسبه نمی‌شود و باید بعداً تکرار شود.
  • BCG: در برخی کشورها BCG برای نوزادان نارس تا 40 هفته اصلاح‌شده (تصحیح‌شده) یا هنگام ترخیص به تأخیر می‌افتد؛ سیاست‌ها متغیر است.
• بارداری:
  • Tdap در هر بارداری بین هفتهٔ ۲۷ تا ۳۶ جهت محافظت نوزاد از سیاه‌سرفه توصیه می‌شود. واکسن انفلوئنزا هم در هر فصل به زنان باردار توصیه می‌شود. واکسن‌های زنده در بارداری نباید داده شوند.
• نقص ایمنی / مصرف داروهای سرکوب‌کننده:
  • افراد با نقص ایمنی شدید معمولاً نباید واکسن‌های زنده (مثلاً MMR، BCG، زنده‌های روتا، LAIV) دریافت کنند. در مورد واکسن‌های غیرزنده (مثل پی سی وی، هپاتیت B، آنفلوآنزا تزریقی) معمولاً ایمن هستند اما پاسخ ایمنی ممکن است کمتر باشد و نیاز به دوز اضافه یا سرولوژی پیگیری باشد. مشورت با متخصص الزامی است.
• آلرژی و واکنش‌های شدید:
  • اگر سابقهٔ آنافیلاکسی به یک واکسن یا یکی از اجزای آن وجود داشته باشد، آن واکسن نباید داده شود. واکنش‌های شایع: درد موضعی، تب خفیف، بی‌حالی؛ واکنش‌های جدی (آنافیلاکسی) بسیار نادر است و مراکز واکسیناسیون باید توان مدیریت فوری آن (اپی‌نفرین، مانیتورینگ) را داشته باشند
  • عوارض شایع و توصیه‌های مراقبتی بعد از واکسن
  • محل تزریق: درد، قرمزی، تورم — کمپرس سرد، استامینوفن/پاراستامول در کودکان در صورت تب یا درد (با دوز مناسب سنی) — در نوزادان کوچک حتماً با پزشک مشورت کنید.
  • تب خفیف/بی‌حالی: معمولا ۱–۲ روز و خودبه‌خود خوب می‌شود. اگر تب بالا یا علائم جدی (تنگی نفس، تورم صورت، تشنج، بی‌هوشی) مشاهده شد فوراً مراجعه کنید.
  • گزارش عوارض: هر عارضهٔ غیرمعمول باید به سامانهٔ گزارش واکسن محلی گزارش داده شود

افرادی که در موعد مقرر مراجعه نکرده اند به صورت زیر مراحل واکسیناسیون را طی میکنیم

جدول ایمن‌سازی کودکانی که در موعد مقرر مراجعه ننموده‌اند و اولین مراجعه آن‌ها از ۳ تا ۶ ماهگی است

ایمن‌سازی افراد بالای ۱۸ سال فاقد سابقه ایمن‌سازی

سایر برنامه های واکسیناسیون کودکان در فایل زیر قرار دارد

واکسیناسیون سربازان

واکسن سربازی شامل دو واکسن زیر است:

📌 واکسن مننژیت

همان طور که می دانید، بیماری مننژیت یکی از بیماری های کشنده در جهان است. نوع باکتری این بیماری بسیار خطرناک عمل می کند و در صورت ابتلای فرد به این بیماری، ابتدا عروق خونی او درگیر می شوند و سپس به تدریج خونریزی در کل بدن اتفاق می افتد و منجر به مرگ فرد می شود.

یکی دیگر از انواع شایع این بیماری، بیماری ویروسی آن است. این نوع بیماری کشندگی کمتری دارد؛ اما ممکن است باعث معلولیت فرد شود. راه انتقال این بیماری از طریق ترشحات دهان و بزاق است. از طرفی این بیماری به راحتی در خوابگاه های سربازی منتشر می شود.

بهترین راه برای مقابله با این بیماری، پیشگیری از آن با استفاده از واکسن مننژیت است.

📌 واکسن دوگانه سربازی

واکسن دوگانه، یکی دیگر از واکسن های خدمت سربازی است که به تمامی مشمولان قبل از اعزام تزریق می شود. این واکسن برای پیشگیری از بیماری های دیفتری و کزاز است.

کزاز نوعی بیماری عفونی شدید است. این بیماری باعث می شود که اسپاسم های شدید در بدن ایجاد شوند و حتی ممکن است با گذر زمان باعث ایجاد شکستگی در استخوان ها شود.

دیفتری هم یک نوع بیماری واگیردار است که بر روی دستگاه تنفسی فوقانی تاثیر می گذارد. این بیماری در اکثر مواقع باعث فوت فرد می شود؛ بنابراین برای پیشگیری از این بیماری ها بهتر است مشمولان واکسینه شوند تا خدمت سربازی و زندگی جمعی در پادگان و خوابگاه سلامت آن ها را تهدید نکند.